Хотели што го обликуваа југословенскиот туризам – втор дел (ВИДЕО)

Од пионерски архитектонски потфати на јадранскиот брег до воени урнатини и напуштени комплекси – приказните за хотелите Крвавица, Купари и Плажа.

Во продолжение на прегледот на хотелите што го одбележаа развојот на југословенскиот туризам, претставени се примери од Хрватска и Црна Гора. Станува збор за објекти што некогаш биле синоним за иновативна архитектура и туристички престиж, но денес тие претставуваат напуштени згради или воени урнатини.

Нивната историја покажува како туризмот, политиката и архитектурата биле неразделно поврзани, но и колку е тешко да се зачува таквото наследство во период на општествени и економски промени.

Одморалиштето Крвавица, Макарска, Хрватска

Поглед на одморалиштето, архивска фотографија

Одморалиштето Крвавица во Макарска, град во централна Далмација, е поранешно детско лечилиште и заштитено културно наследство кое денес стои напуштено, прекриено со графити и ѓубре, и покрај неговата импресивна локација на море.

Изградено помеѓу 1963 и 1964 година за третман и рехабилитација на деца на воени лица, одморалиштето е проектирано од архитектот Рикард Марасовиќ. Неговата препознатлива карактеристика е кружниот, „лебдечки“ волумен на столбови, што создава динамичен и отворен простор за деца.

Одморалиштето Крвавица, фотографија, 2018

На приземјето се наоѓаат мултифункционални простори за одмор и игра распоредени во форма на латиничната буква „L“, одвојувајќи го внатрешниот двор од околната борова шума. Услужните и спа содржини се функционално одделени, со економски блокови делумно вкопани во земја во ортогонална мрежа.

Обликувањето на одморалиштето хармонично ја поврзува архитектурата со пејзажот, мешајќи органски форми со функционален модернизам и имагинативни простори за деца. Се смета за канонски пример на хрватската модерна архитектура и важен меѓународен пример за модернистичкиот дизајн на спа центри од втората фаза.

Поглед од дрон на одмаралиштето денес

Одморалиштето останало во употреба до крајот на 1980-тите, а подоцна било користено за сместување на бегалци под Министерството за одбрана во текот на 1990-тите. На 27 мај 2002 година, управувањето било префрлено на Хрватскиот фонд за приватизација, по што надзорот престанал, а зградата претрпела големо пропаѓање.

Обидите за продажба на имотот биле неуспешни, а некои локални политичари дури и предложиле рушење. Фондацијата „Getty“ изразила интерес за зачувување на одморалиштето, планирајќи да основа уметнички хотел каде што уметниците би можеле да престојуваат, нудејќи финансирање за програми и управување, но не и за реновирање.

Хотелски комплекс Купари, Дубровник, Хрватска

Хотелскиот комплекс Купари во близина на Дубровник во Хрватска е најстарата туристичка локација во Дубровачката жупанија и една од најпознатите воени урнатини во регионот. „Гранд хотел Купари“, изграден во 1924 година, а сега заштитено културно наследство, имал модерни содржини за своето време, вклучувајќи електрично осветлување, куглана, тениски и фудбалски терени, пошта, аптека и амбуланта.

До 1939 година, одморалиштето имало 320 регистрирани кревети, што го правело најголемо во областа на Дубровник. По Втората светска војна, Купари станал ексклузивно воено одморалиште, честопати нарекувано „Титови Хаваи“, и било достапно само за високи воени функционери.

Хотел Пелегрин, некогаш

Од 1966 до 1968 година, зад Пелегрин изграден е станбен комплекс за високи функционери, вклучувајќи го и самиот Тито. Втората голема модернизација, помеѓу 1972 и 1980 година, додала нови содржини: затворен олимписки базен, голема балска сала и куглана.

Разгледница, тераса пред хотелот Горичина

За време на војната во 90-тите, целиот комплекс во Купари е уништен. По војната, хрватската војска продолжила да ги користи оштетените хотели, но кога се повлекла на почетокот на 2000-тите, комплексот е напуштен, ограбен и дополнително деградиран.

Денес, шест хотели – Младост, Гранд, Горичина, Пелегрин, Купари и Галеб – заедно со Титовата вила, остануваат во урнатини и чекаат реконструкција. И покрај уништувањето, Купари станале туристичка атракција и место за урбано истражување.

Уништен затворен базен

Напорите за започнување на проектот за реставрација најавени се во 2018 година, истакнувајќи ги Купари не само како воена реликвија, туку и како симбол на инвестициската клима на Хрватска и нереализираниот потенцијал во развојот на туризмот. По се изгледа, хотелот ќе биде срушен и заменет со Four Seasons.

Хотел Плажа, Херцег Нови, Црна Гора

Хотелот Плажа во Зеленика, Црна Гора, заедно со хотелот Карвер во Опатија, Хрватска, бил еден од првите хотели изградени на јадранскиот брег, означувајќи го почетокот на хотелската индустрија во Југославија. Проектиран е од познатиот архитект д-р Антал Маѓар, отворен е во 1902 година и брзо станал симбол на елеганција и престиж.

Хотел Плажа денес

Хотелот бил домаќин на европската аристократија, вклучувајќи го црногорскиот крал Никола I Петровиќ, Петар I Караѓорѓевиќ, бугарскиот крал Борис III и албанскиот крал Ахмед Зогу. Со 30 соби, 60 кревети и канцеларии во Будимпешта, Виена, Белград и Прага, Хотел Плажа бил повеќе од сместување; тој бил културен и социјален центар на високото општество.

Неговиот егзотичен парк и отпорната конструкција му овозможиле да го преживее катастрофалниот земјотрес од 1979 година, иако претрпел значителни штети. Хотелот бил доказ за занаетчиство и инженерство: неговите масивни ѕидови биле изградени од локален камен, тулите увезени од Венеција додале карактер, железните појачувања обезбедиле отпорност на земјотреси, а пруските сводови (лачни подови од тули меѓу железните греди) обезбедиле структурна отпорност.

Трпезарија-веранда на хотелот, 1936 година

Хотелскиот имот од 10 хектари вклучувал егзотичен парк со увезени ретки растенија и се протегал се до морето, заштитен со крајбрежен камен ѕид. Судбината на хотелот се променила со избувнувањето на војната во 1991 година, кога го презела Југословенската морнарица и останал под воена контрола се до независноста на Црна Гора во 2006 година. По децении правни спорови околу сопственоста, Врховниот суд на Црна Гора пресуди во 2018 година дека хотелот ќе ѝ припадне на Општина Сараево.

Денес, Хотел Плажа стои напуштен, споменик на архитектонската амбиција, аристократскиот луксуз и политичките турбуленции на 20 век.

Јадранскиот брег е прошаран со историските хотели – Крвавица, Купари и Плажа – кои некогаш отелотворувале архитектонска иновација, луксуз и културно значење.

Со текот на времето, војните, политичките промени и занемарувањето ги претворија овие обележја во урнатини, истакнувајќи ја турбулентната историја на регионот. Секое место претставува извонредни архитектонски и проектантски достигнувања, одразувајќи ја ерата и контекстот на неговата изградба.

Денес, тие претставуваат културно наследство и места од уметнички и туристички интерес. Внимателната реставрација би можела да го врати нивниот историски углед, а истовремено да ја ревитализира локалната економија и културниот пејзаж.

И наследство и предупредување

Архитектурата на туристичките комплекси на поранешна Југославија денес е и наследство и предупредување. Нејзините геометрии по должината на брегот покажуваат како просторот е обликуван за да служи на идејата за заедништво и отвореност кон светот, но и колку е кревка кога општествената рамка исчезнува. Она што останало не се само згради, туку и јасни траги од времето во кое архитектурата, политиката и секојдневниот живот формирале неразделна целина.