Порта3 – градежништво, архитектура и екологија Порта3 – градежништво, архитектура и екологија
Архитектот Хасан Фатхи (шеикот на арапските архитекти) се смета за еден од најважните пионери на архитектурата во 20 век, бидејќи излезе пред светот со нова мисла и свои идеи како што се: архитектура за сиромашните – архитектура од кал, а неговите идеи станаа основа за она што подоцна стана познато како еколошка архитектура. Неговите идеи ги оживеаја архитектонските концепти што се применувале во Египет илјадници години, а тој исто така ги оживеа и архитектонските елементи што се користени во исламската архитектура за да одговараат на нивната употреба во неговата архитектура.
Египетскиот архитект Хасан Фатхи (1900 – 1989) е роден во Александрија на 23 март 1900 година, во богато египетско семејство од турско и мароканско потекло. На осумгодишна возраст се преселил во Каиро. Основното образование го продолжил во училиштето „Мухамед Али“, а потоа и во средното училиште „Кедивијал“. Фатхи прво сакал да студира Земјоделски факултет за да стане земјоделски инженер, под влијание на тешката положба на селаните кога со мајка му ја посетил селската област во земјата. Сепак, се откажал од факултетот кога полагал приемен испит, откако не го положил тестот. Дипломирал архитектура на Инженерскиот факултет при Универзитетот Фуад I (денес Универзитет во Каиро) во 1929 година. По дипломирањето, работел како инженер во Општата администрација на училиштата во општинските совети. Почнал да предава на Факултетот за уметности во 1930 година. Хасан Фатхи се смета за светски познат професор, инженер, музичар аматер, драматург и пронаоѓач, а го добил прекарот инженер на сиромашните.
Хасан Фатхи со со сиромашните египетски селани
Низ целата своја кариера, Хасан Фатхи е повеќе од само архитект; тој е уметник, поет и космополитски интелектуалец со широко познавање на литература и филозофија. Тој бил во состојба да апсорбира и асимилира разновидни традиции и култури и бил длабоко под влијание на стиловите на градење на Антички Египет и на геометриските шеми на исламската архитектура. Од овие влијанија го развил својот уникатен стил за проектирање домови за обични луѓе во рурален Египет. Хасан Фатхи ги посвети својот талент и експертиза на изградба на станови за сиромашните во земјите во развој. Јадрото на неговата архитектонска филозофија е стил на градење реализиран во околната средина, градејќи прифатливи домови, користејќи локални градежни материјали како што се калливи тули и применувајќи природни методи на ладење.
Хасан Фатхи бил аристократ, но не и богат. Тој бил голема и комплексна личност – според д-р Тарик Вали – но имал високо ниво на човечност и нестабилен темперамент како повеќето уметници и творци, бидејќи не бил ласкавец и бил искрен до крајност.
Природна вентилација и ладењето на внатрешниот простор
Архитектот на сиромашните
Името на Хасан Фатхи се поврзува со архитектонски концепти како што се „архитектура за сиромашните“ и „архитектура од кал“ поради неговата употреба на традиционални методи и материјали, како и неговото разбирање на економската состојба во рурален Египет. Тој ги обучувал локалните жители во селата да прават свои материјали и со нив да ги градат своите домови.
„Инженерот на сиромашните“, како што бил познат, се обидувал преку својот стил да црпи инспирација од идеите и методите на градење што ги користеле Египќаните низ нивната долга историја и да ги спои со исламската архитектура, за на крајот да создаде уникатен, богат и автентичен модел и покрај неговата едноставност. Неговите проекти се почит кон природата, традициите и човештвото, што го издвојува како архитектонски пионер далеку од традиционалниот концепт на модерниот архитект.
Движење на воздухот во затворен простор
Архитектонско искуство
Првиот проект на Хасан Фатхи е основното училиште Талха во рурален Египет, завршено во 1928 година. Овој проект го разбудил неговиот интерес за рурална архитектура, или она што тој го нарекол „архитектура за сиромашните“. Потоа бил ангажиран да проектира дом за стари лица во губернијата Миња, јужен Египет. Неговиот претпоставен наредил проектот да биде класичен, но Фатхи го одбил ова мешање и дал оставка од проектот во 1930 година.
Џамија во Курна
Фатхи е наречен голем архитект во знак на признание за важноста на неговиот придонес во светската архитектура. Дури кон крајот на 20 век станало јасно дека временските услови, размислувањата за јавното здравје и древните занаетчиски вештини, исто така, влијаеле врз неговите проектантски одлуки.
Обработка на фасада
Светски познат професор по три јазици, инженер, музичар, драматург и пронаоѓач, тој проектирал речиси 160 проекти, почнувајќи од скромни селски одморалишта до целосно планирани заедници со општествени институции, медицински услуги, пазари, училишта, театри, плоштади, џамии, забава и одмор. Овие заедници вклучувале многу функционални згради како што се перални, печки и бунари. Тој користел антички методи и материјали за проектирање, како и познавање на економската состојба во египетската рурална средина, заедно со широко познавање на техниките за архитектонско проектирање и на античките градови.
Новото село Курна во Луксор
Новото село Курна во Луксор бил големиот сон на Фатхи за развој на египетското село и неговиот прв чекор кон јужен Египет, носејќи ги со себе своите идеи за еколошка архитектура со локални еколошки материјали и по најниски цени за сиромашните. Проектот започнал во средината на 1940-тите кога Управата за антиквитети му ги доверила проектирањето и надзорот врз изградбата на новата Курна за да ги пресели жителите на старата Курна во нови домови, бидејќи живееле во областа на фараонските гробници.
село Дар Ал – Салам, Ново Мексико
Фатхи отпатувал во Грција кон крајот на 1950-тите откако неговите проекти биле одбиени од египетските власти, особено неговиот проект за развој на египетското село. Тој се преселил во Атина за да соработува со меѓународни планери во компанијата Доксиадис под надзор на Константинос Доксиадис и таму основал институт за проектирање и градежништво, пред тогашниот египетски претседател Гамал Абделнасер да го убеди на почетокот на 1960-тите да се врати во Египет и да го спроведе проектот Париско село, со кој успеал да постигне огромно намалување на температурата (разлика во температурата од 15 степени Целзиусови помеѓу внатрешноста и надворешноста на просторот), користејќи природни методи на вентилација за пазарната зграда, која била изградена со песочни тули.
Париско село
По враќањето, тој работел на проекти за домување во неколку региони. Фатхи се залагал за користење на традиционална природна енергија во големи проекти во заедниците во Ирак и Пакистан. Тој надгледувал бројни архитектонски проекти во различни делови на Египет и неколку други земји, вклучувајќи ги Палестина, Ирак, Алжир, Пакистан, Нигерија и САД. Бил на неколку консултантски позиции во Египет и во странство. Исто така, спровел обемни истражувања и патувања за програмата „Градови на иднината“ во Африка.
Кхарга маркет
Откако се вратил во Каиро во 1963 година, се преселил во Дарб Ал-Лабана, во близина на тврдината на Саладин, каде што живеел и работел до крајот на својот живот. Неговото најпознато дело е селото Курна. Неговите проекти стигнале дури и до Соединетите Американски Држави, каде што проектирал џамија и училиште од кал во образовен центар во Дар Ал-Салам, Ново Мексико. Значаен дел од делата на Фатхи биле создадени во неговото студио во палатата Али Афанди во Дарб Ал-Лабана. По неговата смрт во 1989 година, неговата куќа е претворена во музеј за проекти, наречен куќа на египетска архитектура.
Akil-SamiHouse, Dahshur, Египет
Од почетокот на седумдесеттите години на 20 век, Фатхи станал интелектуална референца за многу млади архитекти кои штотуку излегле од студентските револуции од доцните шеесетти години и кои го отфрлиле трендот на случајна градба на која ѝ недостасувало убавина. Неговата куќа во Дарб Ал-Лабана станала дестинација за љубителите на уметноста и културата од различни националности и возрасти кои сакале да научат од знаењето на Фатхи.
Џамија во Пенџаб
Фактори што влијаеле врз размислувањето на архитектот Хасан Фатхи
Хасан Фатхи пораснал во семејство кое се борело да го подобри својот животен стандард. Тој бил свесен за тешкотиите со кои се соочуваат сиромашните, а неговото размислување се фокусирало на три главни области: архитектура за сиромашните, самоизградба и компатибилни градежни технологии.
Интелектуалната основа на Хасан Фатхи се врти околу неговата пристрасност кон сиромашните, верувајќи во правото на оваа група, која го претставува огромното мнозинство од населението на земјите во развој, на грижа и внимание. Тој се стремел да обезбеди здраво, еколошки третирано домување по најниски цени и да им даде слобода на селаните, жителите на урбаните средини и сиромашните да градат свои домови.
Овој египетски архитект знаел дека решението за постигнување удобност во живеалиштето е враќање кон природата и локалните материјали. Тој се обидел да ги зачува културните, цивилизациските и архитектонските квалитети на египетската природа, па затоа започнал проект и го нарекол „Национална програма за обнова на селото“, што го споменал детално во својата книга „Архитектура за сиромашните“.
Идеите и филозофијата на Хасан Фатхи
Фатхи го посветил својот живот на домување на сиромашните и се смета за еден од ретките архитекти кои се залагале за подобрување на руралното домување. Тој се стремел да ја направи архитектурата еколошка преку ниска цена и употреба на локални материјали. Тој верувал дека објектот треба да произлегува од земјата и нејзината околина, изјавувајќи: „Човек треба да ѝ припаѓа на куќата колку што куќата му припаѓа нему“. Неговите проекти се потпирале на елементи како што се внатрешниот двор, ветробранските куполи, куполите и сводовите, употребата на глина и поврзаноста на архитектурата со околината. Тој се стремел да го оживее она што го нарекувал автентична архитектура, која произлегува од и ги задоволува потребите, одразувајќи го духот на местото и самата земја по која одиме.
проект за општина во Курна
Фатхи за својата филозофија на градење куполи вели: „Кога Арапите се префрлија на фаза на стабилност, тие побрзаа да ја проектираат својата филозофија во архитектонски метафори што ја одразуваат нивната визија за универзумот, и така небото се појави како купола потпрена на четири столба… Овој концепт ѝ дава симболична вредност на куќата како минијатура на универзумот“.
Идеите и филозофијата за дизајн на Хасан Фатхи се потпираа на неколку важни елементи, вклучувајќи:
- Домување за оние кои не можат да си ги дозволат
Хасан Фатхи го посветил својот живот на каузата за домување на сиромашните и оние кои не можеле да изградат куќа или засолниште за себе, без разлика дали имале ниски приходи или воопшто немале, и го посветил својот главен напор на наоѓање решенија за проблемите со домувањето од кои страдале сиромашните во земјите во развој.
Овој египетски архитект ги заменил современите методи на градење со скапо железо и бетон со природни градежни материјали со ниски цени, како што е глината, која ја користел во проектот за селото Курна, а која подоцна во своите проекти ја заменил со глинени тули во Париско село во оазите и камењата, поради недостатокот на тиња по изградбата на браната Асуан. Тој го користел системот на носечки ѕидови и избегнувал столбови и бетонски плочи, а се свртел кон употреба на покриви изградени со тули, како што се куполи и сводови, кои исто така можат да се градат со глина или камења.
- Намалување на температурата
Тој внимавал на зголемување на температурата во живеалиштето. Покрај користењето архитектонски елементи како што се куполи и сводови, користел и елементи за осветлување и вентилација со додавање отвори и други карактеристики како машрабии (мрежести екрани) и ветробрани. Исто така, за да ја намали температурата користел тули од кал во своите проекти на сметка на бетон. Верувал дека секоја земја има свои архитектонски идеи, еколошки карактеристики и соодветни градежни материјали. Тој сметал дека е грешка архитектите едноставно да пренесуваат архитектонски идеи од една земја во друга без да ја почитуваат локалната клима.
Ново Мексико
- Природната светлина е важен елемент во неговите проекти
Неговата архитектура експлицитно се залага за внесување природна светлина во секој агол од живеалиштето. Тој користел елементи што го олеснуваат ова, како што се отвори во куполи и сводови на таванот, користење на машрабија екрани и користење декоративни елементи што зрачат и рефлектираат сончева светлина, како стаклени мозаици, керамички плочки, сјаен мермер, дрво со фенери и витражи.
Куќата на Фуад Ријад во Гиза
Најважните проекти на Хасан Фатхи
Хасан Фатхи реализирал повеќе од 160 проекти во текот на својата кариера, почнувајќи од 1926 година, па сè до 1989 година, годината на неговата смрт. На неговите архитектонски дела се восхитуваат низ целиот свет и денес.
Селото Нова Курна во Луксор, Горен Египет старо околу половина век, е едно од најретките села во Египет, проектирано во уникатен архитектонски стил. Целта му била да обезбеди алтернативно домување за жителите на селото Стара Курна. Сместено во губернијата Луксор на бреговите на реката Нил, веднаш до земјоделско земјиште, Нова Курна е производ на мешавина од традиционално занаетчиство и исламско наследство, со куќи изградени од тули од кал. Морал да избегне многу проблеми при изградбата на Нова Курна, а повеќето биле поврзани со климатските услови и природните фактори како што се ерозијата на теренот и ветровите што резултира со ерозија на ѕидовите.
Џамија во Курна
На влезот од селото е изградена голема џамија со прекрасни архитектонски натписи, заедно со комплетен пазар, театар во римски стил, три училишта (едно за девојчиња, едно за момчиња и едно за ракотворби) и околу седумдесет куќи. Тој добил награда од египетската влада во 1959 година за неговиот придонес во основањето на селото и го документирал своето искуство во неговото проектирање и изградба во книга со наслов „Архитектура за сиромашните“.
Во последните години беа одржани неколку конференции во обид УНЕСКО да го оживее наследството на архитектот Хасан Фатхи и да го развие селото Курна, од кое повеќе од половина се урнало, сè додека новото село Курна не е развиено и обновено со цел да се заштити и зајакне, покрај подобрувањето на условите за живот на селаните. Курна е претворена во археолошки резерват, а во самото село постои и центар специјализиран за одржлива архитектура. Египетското Министерство за култура ги заврши реставраторските работи на 30 ноември 2021 година, токму на годишнината од неговата смрт.
Дар Ал-Салам во Ново Мексико
Селото Дар Ал-Салам се наоѓа во Ново Мексико. Селото е проектирано да смести 100 семејства и се состои од џамија во центарот на селото, верско училиште, дом за наставници, институт за напредни исламски студии, продавници, женски центар, библиотека и медицинска клиника.
Проектот се соочил со некои проблеми, вклучувајќи ги строгите американски стандарди кои ја отфрлаа тулата што се користеше како „неурамнотежена“, според минималните американски спецификации, а беше додаден тенок слој цемент за да се усогласи со минималните потребни стандарди. Техничката разлика: По смртта на Фатхи, изградбата е завршена со дрвени скелиња за формирање на куполите и сводовите поради недостаток на традиционална експертиза и работна сила.
Некои од неговите изреки
- Во земјите во развој има 800 милиони луѓе осудени на прерана смрт поради лошо домување; тоа се моите клиенти.
- Како инженер, сè додека имам способност и средства да им овозможам на луѓето да се чувствуваат удобно, Бог никогаш нема да ми прости за намерно зголемување на температурата во куќата за 17 степени Целзиусови.
- Модерноста не мора да значи виталност, а промената не е секогаш на подобро.
- Едно лице не може да изгради своја куќа, но десет луѓе можат да изградат десет куќи за себе.
- Алах создал во секоја средина материјали што можат да ги издржат нејзините предизвици, а вештината на архитектот лежи во работата со материјалите што им се на располагање, бидејќи тоа се материјалите што можат да ја издржат суровоста на околината.
- Голема грешка е да се воведе каков било елемент на дизајн што ја зголемува температурата дури и за еден степен или го намалува протокот на воздух дури и за еден сантиметар во секунда.
- Неразумно е да се гради куќа во источен стил во Европа или куќа во европски стил во пустина. Грешка е да се пренесуваат архитектонски идеи од една земја во друга без да се почитуваат локалните климатски реалности.
- Ние ја градиме и обликуваме куќата, а таа, пак, нè обликува како поединци. Ние го градиме градот, а градот, пак, нè обликува како општество.
- Реализацијата на архитектура за обичните луѓе е надежта што отсекогаш ме прогонувала и според која живеам, и ме поттикнува да продолжам да разговарам со луѓето за да бидат исполнети со идејата, со надеж дека некои од нив ќе успеат да го остварат мојот сон како египетски архитект кој живеел со овие луѓе и внимателно и долго време ги слуша звуците од ѕидовите и покривите во домовите на обичните луѓе во Египет.
Куќа на Мајорка
Тестаментот на Хасан Фатхи
Писателот Џејмс Стил, автор на „Целосни дела“, за Хасан Фатхи рекол дека неговите дела одразуваат комплексна двојност на источните и западните влијанија и противречностите меѓу нив. Тој ги презирал Европејците, сметајќи ги за дел од колонијалното наследство кое го загрозувало идентитетот на Египет.
Во својата книга „Книгата на арапските архитекти“, професорот по урбанистичко планирање д-р Абдел-Баки Ибрахим споменал дека Хасан Фатхи, пред неговата смрт, му ја доверил хуманитарната мисија за домување на сиромашните. Ова имало длабоко влијание врз животот на Абдел-Баки, кој тој го посветил на откривање на силните страни и убавината на исламското урбанистичко планирање.
Меѓународната федерација на градежни инженери го прогласи за најдобар градежен инженер во светот во 1987 година. Хасан Фатхи се осврнал на прашањето за густината на населението, наведувајќи: „Една географска област може да смести само ограничен број луѓе за да се постигне еколошка рамнотежа меѓу луѓето, животните и растенијата и може да содржи одредена количина вода. Ако количината го надминува капацитетот на садот, тој се прелева. Садот може да ја содржи само на еден начин: со замрзнување на водата во столб од мраз. Вертикалната пренаселеност е, според сите мерки, форма на замрзнување за човештвото“.
Дар Ал Салам во Ново Мексико
Неговата смрт
Хасан Фатхи почина на 30 ноември 1989 година во Каиро на 89-годишна возраст, оставајќи зад себе наследство од големи дела, дела што го овековечуваат споменот на големиот архитект чиј најголем сон беше да обезбеди хумано и здраво домување за бездомниците, оставајќи зад себе длабоки траги.
На 23 март 2017 година, Google го прослави 117-от роденден на познатиот архитект Хасан Фатхи со специјално празнично лого кое се појави на неговиот пребарувач во арапските земји, во многу европски земји, јужноамерикански земји, Јапонија и во Јужна Кореја. Google изјави дека Хасан Фатхи бил повеќе заинтересиран за градење заедници отколку за изградба на згради и дека бил пионер во презентирањето модели на објекти кои ги почитуваат традициите на местата и ги земаат предвид сите аспекти на животот.
По неговата смрт, наследниците решиле да му ги предадат на Американскиот универзитет сите негови работи, вклучувајќи архитектонски цртежи, проекти и виолината на која сакал да свири.
Хасан Фатхи бил оженет со Азиза Хасанеин, сестра на египетскиот патник Ахмед Хасанеин-Паша, но тие се разделиле и не се оженил повторно, ниту пак имал деца. И покрај тоа, никогаш не се чувствувал осамен, бидејќи неговата куќа била отворена за сите.
Куќа Фуад Риза, Египет
„Цивилизацијата извира од корените,
Продирајќи во секој изданок,
Во листот, цветот, пупката,
Од клетка до клетка, како зелена крв.
Се ослободува со паѓање на дождот
Како мирисот на росните цвеќиња
Го енергизира воздухот
Но цивилизацијата што се фокусира над луѓето
Над нив, одозгора, нема да потрае долго за да се соземе
Како што хидрираниот шеќер се стврднува, тие стануваат
Како шеќерни кукли, и кога
Тие се натопени од неколку капки дожд.
Тие исчезнуваат, се топат
Во леплива смеса
(Хасан Фатхи)
Дел од изведени проекти на Хасан Фатхи
- 1930 Печатница Кашкашин во Каиро – Египет
- 1930 Вилата на Хосни Омар во Гиза – Египет
- 1932 Казино Босфор во Каиро – Египет
- 1937 Вила Изабел Грејвс во Каиро – Египет
- 1940 Вила Бадран во Каиро – Египет
- 1941 Куќа за Кралското земјоделско друштво во Бахтим – Египет
- 1942 Куќата на уметникот Хамед Саид во Каиро – Египет
- 1943 Вила Сајед Ал-Бакри во Кариро – Египер
- 1950 Џамија во Бенџаб – Индија
- 1950 Фабрика за керамика во Кана – Египет
- 1950 Културен центар во Кана – Египет
- 1952 Фабрика за ќерамиди во Ерусалем – Палестина
- 1955 Одмаралиште Александрија во Каиро – Египет
- 1957 Домување за палестински бегалци во Газа – Палестина
- 1958 Програма за домување во Ирак во Ал-Мусиб – Ирак
- 1960 Вилата на нигерискиот амбасадор во Нијами – Ниџер
- 1960 Универзитетот во Алжир – Алжир
- 1960 Куќата на Маруф Махмуд Маруф во Каиро – Египет
- 1962 Виш институт за народни уметности – Асван – Египет
- 1963 Вила Шери Захер Ахмед хајдар Абад – Индија
- 1964 Куќата на Кар во Атина – Грција
- 1967 Куќата на Фуад Ријад во Гиза – Египет
- 1967 Париско село – Египет
- 1979 Палата Алфа Бјанка островот Мајорка – Шпанија
- 1980 Палатата Назли Касаруни во Гиза – Египер
- 1980 Село Дар Ал-Салам, Ново Мексико – САД
- 1980 Палатата Назли Касаруни во Гиза – Египет
Публицистика
- Приказната за Машрабијата
- 1969 (Ал-Курна: Приказна за две села), а во 1973 година Универзитетот во Чикаго ја објави книгата под наслов (Архитектура за сиромашните), која беше преведена на 22 јазици
- Приказната „Le Pays d’Utopie“
- 1977 (Архитектура и животна средина)
- 1988 (Природна енергија и традиционална архитектура: Принципи и примери од топла, сува клима)
- Бројни истражувачки трудови од областа на архитектурата, домувањето, урбанистичкото планирање и архитектонската историја, на англиски, француски и арапски јазик.
Награди
Награди што ги добил од Египет
- 1959 Државна награда за стимулација за ликовни уметности (златен медал) за селото „Нова Курна“ (модел во Луксор). Тој беше првиот архитект што ја доби оваа награда по нејзиното основање.
- 1959 Медал од Министерството за образование
- 1960 Медал од Египетската управа за антиквитети
- 1968 Орден на науките и уметностите, прва класа
- 1968 Комеморативна награда од Факултетот за ликовни уметности, Универзитет Миња
Меѓународни награди
- 1980 Награда Ага Кан за архитектура, (АКАА)
- 1980 Рајт Лајвлихуд награда, Шведска (позната и како „Алтернативна Нобелова награда“) се доделува на оние кои нудат практични и примерни одговори на проблемите со кои се соочуваме денес
- 1980 Меѓународна награда Балзан, Италија
- 1984 UIA Златен медал – Меѓународен сојуз на архитекти, Париз, Франција
- 1989 Награда на Програмата на Обединетите нации за човечки хабитати
Автор: проф. д-р Мумен АБУАРКУБ, дипл. инж. арх.
