Дaвид Финци – архитектот на хотелот Пелегрин во Купари

Дaвид Финци е роден 1931 година во Сараево, а починал во 2017 година во Сонома, Калифорнија.

Најголем дел од својот живот го поминал во Њујорк, каде што работел поголемиот дел од својата професионална кариера. Се преселил во Калифорнија кога веќе бил во пензија. Во Њујорк дошол на 35-годишна возраст, кон средината на 1966 година, како млад архитект и асистент на Архитектонскиот факултет на Универзитетот во Сараево. Зад него имал само неколку, но важни реализации во Југославија. Освен Купар, т.е. неколку објекти таму, единствениот југословенски проект на кој работел бил идејниот проект на воената болница во Сараево, на кој работел во тандем.

Доаѓањето во Њујорк првично било привремено, бидејќи станувало збор за едногодишна стипендија:

„Факултетскиот совет ми одобри едногодишно отсуство за да поминам време на пракса во големата архитектонска фирма Eggers and Higgins каде што, само во првата година, работев како главен проектант на разни проекти, вклучувајќи спортски центар, училишен комплекс, центар за ментално здравје и болница.“

Сепак, таа година се претворила во животна судбина. На крајот од годината, David Eggers, еден од сопствениците и партнерите, испраќа писмо до Архитектонскиот факултет во Сараево, во кое ги моли надлежните да го продолжат престојот на Финци во неговата фирма. Така, Финци станува главен проектант во Eggers групата од 1966 до 1994 година, а од 1994 до 2003 година во групацијата Hillier. „Eggers and Higgins стануваат групација Eggers  во 1976 година, а подоцна се споијуваат во групацијата Hillier. Финци всушност ја поминал својата американска кариера во истата компанија. Тој повеќе не работел професионално во Југославија.

Годиноте поминати во Њујорк и работата во голема архитектонска фирма биле обележани со значителна продуктивност. Многу брзо реализирал големи проекти како што се кампусот Nassau Community Collegea во Њујорк и University of Medicine and Dentistry во Њуварк. Изградил голем број спортски објекти, а ги градел и за престижни институции, како што се Воената академија на САД, West Point или Универзитетот Колумбија. Особено многу проектирал спортски арени и базени.

базенот за County College Morris во Рандолф, Њу Џерси

Покрај проектите во Југославија, неговиот опус вклучува проекти за спортската сала со базен на Универзитетот Маршал во Хантингтон, Западна Вирџинија, базенот за County College Morris во Рандолф, Њу Џерси и неизведен проект за лизгалиштето на Универзитетот Индијана во Блумингтон.

спортската сала со базен на Универзитетот Маршал во Хантингтон

Како Евреин, бегајќи пред фашистичкиот прогон од Сараево, тој дел од својот живот го поминал и во италијанската окупациска зона во Хрватска.

„За време на војната (1941-1945) живеев во Сплит со моите родители, а во 1945 година се вративме во Сараево. Во септември 1946 година се запишав во средното техничко училиште, архитектонски отсек. По една година пракса на градилиште, се запишав на Архитектонскиот факултет во Сараево и дипломирав во 1957 година. За време на студиите работев на разни проекти, сам или со колеги.“

University of Medicine and Dentistry во Њуварк

Неговите први позначајни ангажмани се поврзани со Хрватска и Купари.

„Во 1958 година бев избран за асистент (на Архитектонскиот факултет во Сараево) и истовремено работев како проектант во архитектонското биро на Воената област на проектот за воено одморалиште во Купари. Работев на мастер планот во 1960 година со локациите на идните објекти. Тој план беше детално разгледан во Белград. Генералот Купрешанин, трет по ранг во Армијата, беше активно заинтересиран за развојот на градбата, и тој лично ме поддржа и ги одобри моите проекти. Проектот вклучуваше реновирање на постојните згради и изградба на нови објекти: хотел „Горица“ (подоцна „Горичина“), кафетерија како обновен објект, хотелот „Пелегрин“, кој беше награден за архитектура, „Вила 1 и Вила 2“, и Хотел III, кој се наоѓа преку патот од „Пелегрин“, со изградени темели и чија изградба беше прекината.“

планот за Купари

Силниот белег што ќе го оставил во Купари, но и во сопствената кариера, реализиран е преку неколку претходно споменати објекти, од кои се истакнува Пелегрин (1963), именуван по локалниот ’рт, и две блиски резиденцијални вили (I. и II., познати и како Боровка 1 и 2)., 1966)).

Хотел III, Купари

На Пелегрин, Финци користи елементи тестирани на Горичина, првиот објект што гопроектирал, но токму Пелегрин ќе означи еден од исчекорите во туристичката архитектура во Југославија. Покрај монументалната форма што скулптурално се впишува во пејзажот, објектот се карактеризира со разработени детали, како што се бетонските прегради на балконите. Ентериерот на Пелегрин подоцна е значително изменета вон проектот и без согласност на авторот. На пример, проектот вклучувал отворени галерии без парапети, кои подоцна поради бучава биле затворени со стаклени тули, а дури подоцна, наместо стаклени тули, изведени се парапети и прозорци.

Пелегрин

Комплексот Купари, исто колку поради квалитетната архитектура за која е заслужен Финци, одредил и просторни девастации кои се потоа вметнати во подоцнежните хотели изградени од други архитекти.

Во оценката на архитектурата што подоцна се случила во Купари, самиот Финци рекол:

„Секако, го оценувам хотелот „Купари“ многу негативно; како локација, архитектура, обем и така натаму.“

Пелегрин

Хотелот Пелегрин престанал со работа во 1991 година со почетокот на војната во Југославија и по грантирањето кое не предизвикало голема штета, а значително уништување се случило по 2000 година кога е целосно напуштен. Како и кај голем број други слични објекти во Хрватска, причината за пропаѓањето е првенствено општествено неодговорното управување, со што намерно се доведуваат таквите објекти во нивната сегашна состојба.

Пелегрин

Архитектурата на Финци не е само дел од американското и босанско-херцеговското, туку и од хрватското културно наследство, а неговото југословенско потекло е тесно поврзано со хрватскиот културен круг:

„Отсекогаш ги ценев загрепските архитекти за нивните едноставни архитектонски и функционални примери. Архитектите Иблер, Рихтер, Витиќ, Каузлариќ и многу други оставија многу добри проекти. Исто така Равникар, и други словенечки архитекти беа успешни. Морам да го споменам сараевскиот професор Јурај Најдхарт, мојот ментор, кој поминал време во бирото на Ле Корбизје, а подоцна живееше во Сараево 45 години и остави голем број пишани дела и објекти. Можеби ќе ја најдете книгата ‘Архитектурата на Босна и патот во современото’ напишана од Јурај Најдхарт и Душан Грабријан.“

Пелегрин

Кога го прашале кој му е омилен проект, Давид Финци одговорил дека тоа е Пелегрин, за кој и верувал дека може да се спаси.

„Јас сум субјективен. Поминаа 26 години (изјавил во 2015) откако Пелегрин беше бомбардиран, а подоцна сè повеќе и повеќе уништуван. Ако е можно да се зачува армирано-бетонската конструкција според проценка на градежен инженер-статичар, можеби ќе биде можно да се спаси Пелегрин.“

рушење на Пелегрин

Малиот, но важен опус на Финци не е соодветно вреднуван или третиран во Хрватска денес. Пелегрин се сруши за да се направи место за ново одморалиште планирано во Купари. Така е изгубен важен дел од европското архитектонско наследство.

Во Купари, архитектонски незначајниот Хотел Гранд, како најстар хотел таму, има формална споменичка заштита, додека Пелегрин, како несомнено позначајна и меѓународно призната архитектура, не ја добил оваа заштита. Две исклучителни резиденцијални вили остануваат во голема мера непознати за културната јавност до ден денес, кои, како и Пелегрин, заслужуваат статус на културно наследство на Република Хрватска, а се меѓу врвовите на опусот на Финци, како и на архитектурата од втората половина на 20 век во Хрватска.

Извор: https://vizkultura.hr/

Предлог за станбен комплекс со железничка станица, Скарсдејл, Њујорк, 1968 година