Интервју: Александар Гелевски – директор на Агенцијата за планирање на просторот

Александар Гелевски е роден 1981 година во Куманово, каде завршил основно и средно образование. Дипломирал на Архитектонскиот факултет при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во 2006 година.

Неговиот професионален развој започнува веднаш по дипломирањето како проектант и планер-урбанист во Друштво за просторно и урбанистички планови инженеринг и др. УРБАН ГИС ДОО Куманово – содружница на Агенцијата за планирање на просторот.

Низ годините на професионален развој се стекнува со голем број на овластувања од областа на урбанизмот како планер и ревидент на урбанистичка документација и од областа на архитектурата како проектант, ревидент на проектна документација и за вршење надзор над изведба на градби. Како главен проектант и планер, потписник е на голем број проектни и плански документации.

 Професионалната кариера од јануари 2014 година ја продолжува во локалната самоуправа во Општина Куманово како советник во Одделението за урбанизам за да од ноември 2018 биде назначен за раководител на Одделението за спроведување на урбанистичка документација – Сектор за урбанизам.

Од август 2020 именуван е на функцијата секретар на Општина Куманово, позиција која ја извршува до јануари 2025.

Во јануари 2025, по пат на јавен оглас е избран за директор на Агенцијата за планирање на просторот со мандат од четири години.

Александар Гелевски

Порта 3 Ви го честита 20-годишниот јубилеј на Агенцијата за планирање на просторот. Можете ли да ни кажете нешто повеќе за историјата на Агенцијата и дали таа претставува континуитет на Дирекцијата за просторно планирање од далечната 1970 година, па потоа Институт итн.?

Голема благодарност за честитката.

Агенцијата за планирање на просторот е независен, самостоен правен субјект со јавни овластувања, основан согласно Законот за просторно и урбанистичко планирање во 2006 година. Агенцијата е правен наследник на Јавното претпријатие за просторни и урбанистички планови, кое започна да функционира во 1996 година. Како резултат на измените на законската регулатива беа основани шест друштва со ограничена одговорност, во кои Агенцијата имаше доминантен содружнички удел. Тие делуваа како самостојни правни субјекти, дисперзирани низ државата, и тоа во: Тетово, Гостивар, Охрид, Битола, Штип и Куманово.

Најраните почетоци датираат од 1970 година, кога функционираше Дирекцијата за просторно планирање – Охрид; за подоцна, во 1973 година, во рамките на Дирекцијата, да се формира и работна единица во Скопје. Во 1979 година, Дирекцијата се трансформира во Институт за просторно планирање – Охрид, со работна единица во Скопје. Во 1988 година, пак, се сменија седиштето на Институтот и неговиот назив, и тоа во Институт за просторно планирање – Скопје, со работна единица во Охрид. Институтот за просторно планирање згасна во 1991 година, со осамостојувањето на државата.

Кои се актуелните планови на кои Агенцијата работи во моментов?

Агенцијата е единствената институција која го изработува Просторниот план на државата и е задолжена за негова разработка, преку изработка на: Просторни планови на региони, Просторни планови на подрачја од посебен интерес и Просторни планови на општини.

Агенцијата ги изработува сите типови на урбанистички планови и проекти, изготвува детални анализи, извештаи и стручни информации кои им служат на државните органи и на другите институции. Како стручна институција, ги реализира задачите предвидени со Годишните програми на Министерството за животна средина и просторно планирање и на Министерството за транспорт, кои се јавно достапни.

Самиот процес на планирање и изготвување на документациите трае подолг временски период и не може да се одвива изолирано, туку бара партнерство, комуникација и усогласеност со сите државни институции, поради што одредени задачи се изработуваат согласно повеќе последователни годишни програми на министерствата.

Оваа година, Агенцијата го заврши Нацрт-планот на новиот Просторен план на РСМ, со плански период до 2040 година, а следната година треба да започне процедурата за негово усвојување. Во фаза на утврдени нацрт-планови се: Просторен план на Скопскиот Регион, Просторен план на Националниот парк Пелистер и Просторен план на Источниот плански регион. До нацрт-фаза се доведени и просторните плановите за националните паркови Галичица и Маврово.

Што се однесува до урбанистичкото планирање, програмата на Министерството за транспорт има повеќе задачи, од кои, како покарактеристични, би ги издвоил: Генералните урбанистички планови за град Скопје, Куманово, Делчево, Кратово и Демир Капија; Урбанистичките планови од државно значење за Граничните премини Табановце, Богородица и Клепало; Урбанистичкиот план од државно значење за Аеродромот „Св. Апостол Павле“ во Охрид; како и повеќе Урбанистички проекти од стратешко значење.

Генералниот урбанистички план (ГУП) за Скопје, го дефинира основниот просторен развој на градот. Стариот ГУП (2012–2022) одамна ја изгуби важноста, а новиот сè уште не е донесен. Според достапните информации, првата јавна дискусија е одржана на 15 август 2025, но без понатамошни најави за расправи. До каде е изработката на новиот ГУП?

Генералниот урбанистички план на Град Скопје се изработува согласно договорените обврски помеѓу Градот Скопје и Агенцијата за планирање на просторот, каде се наведени сите фази потребни за изработка и донесување на овој стратешки документ.

Агенцијата ги започна подготвителните работи за изработка на ГУП-от на почетокот на 2021 година. Првата фаза, насловена како „Документациска основа на ГУП на Град Скопје“ е изработена и доставена до Градот Скопје во декември 2022 година.  Покрај сите обезбедени потребни податоци и информации од надлежни институции, како составен дел се јавуваат и стручни секторски студии од областите кои ги покрива Генералното урбанистичко планирање, изработени од експертите вработени во Агенцијата како и од експертите од образовни и стручни установи и правни субјекти за секоја експертска област одделно. Експертите на Агенцијата и вклучените надворешни експерти изработија 20 студии.

(Студија за проблемите за спроведување и следење на реализацијата на ГУП на Град Скопје 2012-2022 и за потребните податоци за изработување на ГУП на Град Скопје 2022-2032; Студија за можностите, потребите и идниот развој на Градот Скопје; Секторска студија за демографски развој; Секторска студија за домување; Секторска студија за систем на центри и јавни простори; Секторска студија за заштита на животната средина; Секторска студија за економски перспективи; Секторска студија за електро-енергетска и електронско комуникациска инфраструктура; Секторска студија за гасоводна и топловодна инфраструктура; Секторска студија за јавни дејности и институции; Секторска студија за комунална инфраструктура и супраструктура; Секторска студија за контактна зона на Град Скопје; Секторска студија за природните карактеристики на градскиот простор; Секторска студија за природни непогоди, технолошки хаварии и заштита и спасување; Секторска студија за развој на индустријата; Секторска студија за туризам и угостителство; Секторска студија за водоснабдување и одведување на отпадни води; Секторска студија за заштита на културното наследство; Секторска студија за природни реткости и предели; Секторска студија за спорт и рекреација).

На покана од Градот Скопје, овие секторски студии ѝ беа презентирани на стручната јавност во март 2023 година. За да се обезбеди сеопфатност на сите области, и со цел да се овозможат сите услови за изработка на следната фаза, овој попис на секторски студии беше надополнет и со Хидролошка студија и Елаборат за заштитно конзерваторски основи, како и со Сообраќајна студија која е во тек на изработка. Овие три студии се изработуваат по барање и надлежност на Град Скопје.

Во овој момент работиме на фазата дефинирана како Планска документација на ГУП. На почетокот на оваа фаза, Агенцијата за планирање на просторот имаше низа состаноци со претставници на локалната самоуправа во врска со првично дефинирање на планските просторни единици коишто се потребни за синхронизација со Сообраќајната студија и сообраќајните решенија. Исто така, се одржаа и состаноци со претставници на Министерството за социјална политика, демографија и млади, Министерството за образование и наука и Министерството за здравство во врска со јавните дејности кои ги извршуваат и нивна имплементација во планските решенија. Разгледана е и наменската употреба на земјиштето и идните потреби согласно нивните развојни програми.

Паралелно со овие активности, во моментов Агенцијата технички ги дообработуваа и ажурира сите планирани наменски употреби на земјиштето од Деталните урбанистички планови кои се во сила (во ГИС-формат), а кои до нас ги доставија општините. Очекувам во наредната година, во соработка со Градот Скопје, да продолжи изработката на новиот Генерален урбанистички план, со што ќе се дефинира долгогодишната развојна рамка на главниот град, неговиот просторен, економски и социјален раст.

ГУП Скопје; 2012-2022

Зголемена густина на изграденост – параметарот од 500 жители на хектар од претходниот ГУП (од 2002 година) е зголемен на 800 жители, без анализи за последиците врз квалитетот на животот, микроклимата и инфраструктурата. Покрај ова и во некои ДУП-ови бројот на жители е уште позголемен. Можеби најизразен пример е „последното важно парче од градот“ – ДУП Ц08, односно паркингот кај Холидеј Ин, каде бројот на жители е надминат четири пати. Може ли ова да ни се повтори со новиот ГУП?

Целосно ја разбирам Вашата загриженост, но не постои простор за тоа дека новиот ГУП за град Скопје ќе биде изработен така што ќе нуди лоши решенија. Не се согласувам со констатацијата дека Агенцијата изготвува документации без анализи.

Во изработката на ГУП-от е вклучен цел еден тим стручни луѓе од вработените во Агенцијата, но и голем број докажани професионалци во својата област кои доаѓаат од други стручни, високообразовни институции. Во прилог на стручниот, професионалниот и студиозниот приод на Агенција кон изработката на овој стратешки документ од голема значајност за проблемот со густината на населеност говорат и изготвените сеопфатни студии и анализи. Како потврда на тоа е изготвената документација, која е составен дел на ГУП-от, а која ги содржи токму Секторската студија за демографски развој и Секторската студија за домување.

Што се однесува до толкувањето на густината на населеност, тука треба да се направи јасна дистинкција помеѓу параметрите за бруто и нето-густина. Параметрите дадени во ГУП се бруто-густина, која понатаму со разработува на ниво на Детален план и се уточнува во нето- густина.

Во однос на процентот на изграденост на парцелите планирани со ДУП, мора да признаеме дека, како планери, многу често се раководиме според принципот да се предвидат сите максимални параметри допуштени со ГУП-от и важечката законска регулатива, а понатаму да се дадат одредби за спроведување на планот. Законот прецизно предвидува одобренија за градење да се издаваат само доколку со проектната документација се докаже дека се исполнети сите услови потребни за реализација на градбата до максимално зададените параметри.

со колегите од Агенцијата за планирање на просторот

Законот за урбано зеленило вели 25 м²/жител зелена површина за идните ГУП-ови. Се почитува ли ова во новиот ГУП за Скопје? Исто така секој нов детален урбанистички план утврдува 20 % зеленило на секоја градежна парцела. Дали ова не е во спротивност со параметарот 70 % изграденост на парцела? Бидејќи нема место за зеленило се блефира со поставување зеленило во жардиниери, на кровни тераси и фасади. Нели е ова фрлање песок во очи?

Сите законски предвидени параметри мора – и ќе се почитуваат – во изработката на ГУП-от, без простор за дискусија. Сакам да потенцирам дека многу треба да се внимава токму во процесот на реализација на плановите.

Изготвувачите на планската документација секако мора да се придржуваат до важечките прописи. За секоја градежна парцела обично се предвидуваат сите дозволени максимални параметри, со цел да се остави слобода за понатамошното проектирање – но, секогаш стои условот дека мора да се води грижа да се испочитуваат и задоволат минимум сите параметри.

Токму задоволувањето на минималниот процент на озеленетост најчесто е во судир со задоволувањето на потребниот број на паркинг-места, како основен услов за изградба до максимално дозволената површина и висина на градбата. Кога со ДУП ќе се предвиди површина за градба која зафаќа 70 % од површината на градежната парцела, тоа не значи дека и градбата мора да се протега и да ја зафати целата површина.

Добро ми е познат проблемот што го имаме и како проектанти, бидејќи скоро секогаш, без исклучок, добиваме проектни задачи од инвеститори кои целосно ја ангажираат максимално планираната површина. Токму тука се воочува проблемот што површините не дозволуваат да се обезбеди потребниот број паркинг-места, па се пристапува кон уште поголемо ангажирање на парцелата, овој пат со подземна градба. На тој начин се намалува просторот за слободно зеленило.

Проектантите се ставени во една многу комплексна ситуација, каде што треба да балансираат помеѓу задоволување на проектното барање на инвеститорот од една страна и, без исклучок, почитување на одредбите од ДУП-от. Како резултат на тоа, настануваат решенија кои се само празно задоволување на законските параметри, а во реалност не ја постигнуваат саканата цел од вистинско зеленило.

За вистински да постои 20 % зеленило на една парцела, треба да се предвиди ангажирање на парцелата со подземна градба, најмногу до 80 %, во која ќе влезат и сите пристапни рампи и површини до подземните и надземните нивоа; додека, пак, надземната градба треба да се ограничи со растојанија од градежната парцела во однос на максималната висина. Само на таков начин би имале реално спроведување на одредбите. Планирањето жардиниери, кровни тераси и зелени фасади не се воопшто лоши проектантски решенија, меѓутоа, не го постигнуваат реалниот ефект на зеленило; а многу често и не се одржуваат и ја губат својата функција.

 

ДУП за Градска четврт 2-0; Кочани; 2024

Урбанизмот не е само техничка дисциплина — тој е наука за одржлив урбан развој, културна еманципација и просторна правда. Мислите ли дека урбанистичко планирање во Македонија е сведено на административна функција — техничка и формална потврда на однапред донесени одлуки диктирани од инвеститорски интереси и политички структури?

Урбанистичкото планирање е комплексен и континуиран процес кој го обликува просторот во кој егзистираме, ги дефинира нашите градови, рурални заедници, идната инфраструктура и просторот што го оставаме на идните генерации. Урбанистичкото планирање отсекогаш го отсликувало времето во кое се одвива.

Самото планирањето е процес кој не може да се одвива изолирано и не е имуно на средината и на околината, туку бара поддршка, партнерство, комуникација и усогласеност. Овој процес е одраз на социоекономскиот и политичкиот момент во кој живееме. Политиката на планирање не подразбира директни политички одлуки, туку реализација на долгорочни стратегии и политики на државата како континуитет во развојот на самата држава.

Законот овозможува приватни инвеститори да финансираат изработка на урбанистичка документација, што треба да го согледаме од позитивната страна, бидејќи на тој начин се овозможува побрза реализација на нивните индивидуални планови и стратегии кои ја јакнат економијата. Планерот ја има главната одговорност да избалансира помеѓу барањето на инвеститорите и основните начела на планирањето. Заштитата на јавниот интерес, животната средина и одржливиот урбан развој секогаш мора да бидат императив во планирањето.

ДУП за Блок, Гевгелија; 2024

Вистинскиот планер се става во чевлите на жителите, возачите на автомобили, автобуси, болнички, пожарни возила, велосипедисти, пешаци, ученици, старите комшии. Ова е и етичка обврска. Ги препознава ли нашиот планер проблемите, но и потенцијалите?

Не би можел да зборувам во име на сите планери, но верувам дека поголемиот дел од нас, и јас како планер, секако сме дел од средината и сме корисници на просторот кој го планираме. Секојдневно се соочуваме со придобивките, но и со проблемите кои произлегуваат како последица на нашите плански решенија.

Во процесот на планирањето, понекогаш самите решенија се изнудени од постојната состојба, наследениот изграден градежен фонд и законските ограничувања. Многу ретко некој добива можност да планира од почеток. Најчесто се соочуваме со веќе поставена матрица и структура во просторот кој го планираме и кој треба да го надградиме и подобриме. Тука до израз доаѓа квалитетот и способноста на планерот.

Од 1996 година, кога е донесен првиот Закон за урбанистичко планирање, менуван е повеќе од 10 пати, наместо да се создаде стабилност и визија за просторен развој. Дали честите измени доведоа до нормативна нестабилност, правна несигурност и деградација на јавниот интерес? Учествува ли Агенцијата во подготовка на законите?

Темата на честото изменување на законската регулатива е многу присутна и актуелна меѓу планерите и проектантите. Точно е дека предизвикува правна несигурност и дисконтинуитет во планирањето. Затоа треба многу да се внимава при донесувањето на измените, не само во поглед на идните решенија, туку и како ќе влијаат на веќе применетите одредби кои се менуваат.

Доколку се воочат решенија во законите или во правилниците кои можат да се подобрат, сметам дека треба да се прават измени, но не по секоја цена и без претходно да се направат сите анализи и можни сценарија што би произлегле од таквите измени. Секоја измена упатува на тоа дека претходно сме имале лошо решение. Честите и брзите измени се лоши, особено во процесот на урбанистичкото планирање, каде што, во текот на усвојување на еден плански документ, може да се случат и по неколку законски измени кои директно влијаат врз решението, и тоа создава проблеми.

Парцијалните измени на плановите, поради усогласување со изменетите законски одредби, исто така претставуваат сериозен проблем. Ова најмногу се гледа при спроведување на плановите, кога може да се случи две соседни градежни парцели, кои се реализираат во различен временски период, да се градат под сосема различни услови, што кај корисниците на земјиштето предизвикува забуна.

Агенцијата, како и другите стручни институции, кога и да е поканета, зема активно учество во сите стручни расправи, дебати и панел-дискусии каде ги изнесува своите ставови, сугестии и забелешки при подготовка на законите.

Дали ни наштети онаа „несреќна“ одредба од Правилникот за стандарди и нормативи на урбанистичкото планирање каде се вели: „Сукцесивно зголемување на стечените права по основ на сопственоста на градежното земјиште, уредувањето на земјиштето и правата на градење, освен ако тоа не е спротивно на јавниот интерес“? Ова не се однесува на желби за поголема катност и додавање вредност на стекнување каде што не постои. Со други зборови, предвидената катност не е стекнато право, туку е идно право, основ за да се стекне право на градење врз конкретна сопственост, тоа е она што не смее да се намалува, а не катноста на објектот дадена во ДУП.

Станува збор за правно прашање и дефинирањето на стекнатото право може да го гледаме од повеќе агли. Секако дека, примарно, треба да се штити јавниот интерес, без исклучок. Но, треба да се штити и правото на поединецот и сукцесивно да се зголемуваат стекнатите права, доколку не се спротивни на јавниот интерес, но не секогаш, и не по секоја цена.

Можеме да дискутираме, од една страна, за стекнатото, но и реализирано право, кое не треба да се намалува и тоа да се зголемува, и од друга страна, стекнатото право како идна градба, кое не е реализирано и остава простор да се понуди поинакво решение. Во вториот случај, доколку се направи темелна анализа и се понуди издржано ново планско решение со кое се подобрува јавниот интерес, решението треба да се примени.

Кога зборуваме за стекнато право, не мора да мислиме само на висината, односно катноста на објектот. Стекнатото право може да се однесува и на намената, пристапот, визурата, или на некој друг атрибут кој ја детерминира градбата.

Ни се случува и масовна узурпација на простор, доградување, надградување, пренамени. Државата донесе Закон за постапување со бесправно изградени објекти кој се продолжуваше. Овој закон ги оштетува сите граѓани кои на легален начин изградиле куќа или купиле стан, а ги привилегира сите оние што нелегално изградиле. Дали на овој начин се одзема и простор и средства од државата и од граѓаните? Дали овој закон негативно влијае врз плановите?

Појавата на градење без одобрение, стихијно ја зафати државата со многу поголем интензитет во последнава деценија. Имам впечаток дека со носење на Законот за постапување со бесправно изградените градби, само повеќе се стимулираше и поттикнуваше дивоградбата. И покрај тоа што Законот е многу прецизен и јасен, и ги опфаќа само градбите изградени пред 2011 година, значителен дел од бесправно изградените градби се појавија токму подоцна, по носењето на Законот. Факт е дека во државата постои недостаток на градежни инспектори и тоа придонесува да не може во целост да се котролира градењето. Токму тука го лоцирам проблемот, во слабата контрола додека почнува да се гради бесправниот објект. Потребно е да се изнајде поефикасен и побрз начин како да се идентификува и спречи бесправното градење, а не фокусот да го насочуваме кон постапувањето со веќе изградените градби. Кога веќе ќе се изгради објектот, а со тоа и  генерира проблемот, тогаш треба да размислуваме, да направиме сериозна анализа за економската исплатливост и оправданост за негово отстранување, и дури кога ќе се исцрпат сите можности, тогаш да се оди кон решение за нивно вклопување во урбанистичката документација. Утврдувањето на правен статус на бесправните објекти им овозможува на луѓето да се стекнат побрзо и за многу помалку финансиски средства со документација за сопственост. Долгите постапки на носење урбанистички планови, непокриеност на одредени подрачја со урбанистичка документација, слабата контрола и обидот на граѓаните да ја избегнат процедурата за добивање одобренија, го генерираше проблемот. Ова дефинитивно ги става во понеповолна ситуација граѓаните кои уредно обезбедуваат одобренија и плаќаат надомест за уредување на градежното земјиште. Што се однесува до урбанистичкото планирање, ова многу лошо се одразува. Наметнува поинаков начин на размислување и грубо вклопување на градби во урбанистичи планови, и покрај тоа што, таквото решение не би бил прв планерски избор. Наместо урбанистите да ја креираат политиката на планирањето, се доведовме во ситуација каде бесправните градби го диктираат темпото и начинот на планирање. Ние како држава не сме изолиран случај, слични проблеми имаат и другите земји во регионот. За да се надмине ова сметам дека треба да се спречи изворот на проблемот со изнаоѓање на ефикасен метод за спречување на бесправното градење, преку поинтензивно носење на урбанистички планови, поголема покриеност со урбанистичка документација и поедноставување на процедурите за добивање Одобрение за градење.

Урбанистичкото планирање кај нас се сведува на неколку планерски куќи, со неколку архитекти. Последниве 30 години се демонтира и уништи системот на општествени институции за просторно и урбанистичко планирање, републичките и градските заводи кои беа сериозни институции со стотици искусни стручњаци. Ни недостатуваат ли овие институции?

Како дел од институцијата којашто ја претставувам, несомнено сметам дека е потребно планирањето да се постави на највисоко ниво.

Агенцијата за планирање на просторот е пример како се дава силна поддршка за стручното усовршување на своите вработени, како се пристапува сериозно кон континуираната едукација и професионална надградба, за што сведочи и големиот број вработени кои се носители на стручни титули.

Агенцијата има капацитет да партиципира и во образовниот процес во државата, со цел создавање стручни кадри. Секако дека треба да се задржат приватните планерски куќи, бидејќи и во нив работат наши колеги, стручни во својата област и професионални во својата работа. Меѓутоа, крајно време е и да се анализираат причините поради кои државниот и градските заводи повеќе не постојат и да се размислува за нивно возобновување.